سود TTM چیست؟محاسبات و کاربرد

سود TTM چیست؟ محاسبات و کاربرد نسبت P/E TTM در بورس

ارزیابی دقیق ارزش ذاتی سهام و سنجش میزان ارزندگی آن، اصلی‌ترین دغدغه فعالان بازار سرمایه و تحلیل‌گران بنیادی است. در این میان، نسبت قیمت به سود (P/E) به‌عنوان یکی از رایج‌ترین ابزارهای غربال‌گری سهام شناخته می‌شود. با این حال، استفاده از سودهای تاریخی سال گذشته یا تکیه بر سودهای پیش‌بینی‌شده (Forward P/E) که ممکن است با خطای تحلیل همراه باشند، کارایی تصمیم‌گیری را کاهش می‌دهد.

برای رفع این محدودیت، تحلیل‌گران حرفه‌ای از مفهوم TTM (Trailing Twelve Months) استفاده می‌کنند. روش TTM با تمرکز بر عملکرد واقعی و محقق‌شده شرکت در دوازده ماه گذشته، تصویری پویا و به‌روز از وضعیت سودآوری بنگاه اقتصادی ارائه می‌دهد. در این مقاله به بررسی عمیق مفهوم سود TTM، فرمول‌های محاسباتی، چگونگی استخراج آن از سامانه کدال و نحوه کاربرد آن در صنایع مختلف بورس می‌پردازیم.

مفهوم روش TTM به زبان ساده

واژه TTM مخفف عبارت Trailing Twelve Months به معنای «دوازده ماه گذشته» یا «دوازده ماه پس‌رو» است. این روش یک بازه زمانی متحرک دوازده ماهه را برای ارزیابی صورت‌های مالی شرکت‌ها تعریف می‌کند که همواره با انتشار هر گزارش مالی جدید فصلی، به‌روزرسانی می‌شود.

طبق قوانین سازمان بورس و اوراق بهادار ایران، شرکت‌های پذیرفته‌شده در بازار سرمایه موظف هستند گزارش‌های مالی خود را در دوره‌های ۳ ماهه، ۶ ماهه، ۹ ماهه و ۱۲ ماهه در سامانه کدال منتشر کنند. در تحلیل به روش TTM، به‌جای منتظر ماندن برای پایان سال مالی شرکت، آخرین چهار فصل گزارش‌شده به‌عنوان مبنای محاسبه سود خالص قرار می‌گیرد. این رویکرد به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد تا تأثیر تغییرات محیطی و عملیاتی شرکت را سریع‌تر رصد کنند.

سود هر سهم یا EPS چیست؟

پیش از ورود به جزئیات محاسباتی TTM، یادآوری مفهوم EPS (Earnings Per Share) یا سود هر سهم ضروری است. سود هر سهم از تقسیم سود خالص شرکت (پس از کسر مالیات) بر تعداد کل سهام منتشرشده آن به دست می‌آید:

EPS = سود خالص شرکت / تعداد کل سهام منتشرشده

در بازار بورس ایران با سه نوع EPS مواجه هستیم:

1. EPS محقق‌شده (تاریخی): سودی که در پایان سال مالی شرکت به‌طور قطعی ساخته شده است.
2. EPS پیش‌بینی‌شده (Forward): برآوردی که تحلیل‌گران از سودآوری آینده شرکت در یک سال پیش‌رو ارائه می‌دهند.
3. EPS TTM: مجموع سودهای واقعی ساخته‌شده در چهار فصل اخیر که پویایی بیشتری نسبت به دو مورد قبلی دارد.

نحوه محاسبه سود TTM

فرمول کلی محاسبه سود TTM، تجمیع سود خالص حاصل از عملکرد چهار فصل اخیر شرکت است:

سود TTM = سود فصل اول + سود فصل دوم + سود فصل سوم + سود فصل چهارم

مکانیزم گام‌به‌گام محاسبه با گزارش‌های میان‌دوره‌ای

بسیاری از شرکت‌ها گزارش‌های خود را به‌صورت تجمیعی (مثلاً ۳ ماهه، ۶ ماهه و ۹ ماهه) منتشر می‌کنند. در چنین شرایطی برای محاسبه سود TTM به روش زیر عمل می‌کنیم:

1. اگر آخرین گزارش منتشرشده شش‌ماهه باشد:

برای به‌دست آوردن سود ۱۲ ماه گذشته، سود شش‌ماهه نخست سال جاری را با سود شش‌ماهه دوم سال گذشته جمع می‌کنیم.

سود شش‌ماهه دوم سال گذشته = سود سالانه سال گذشته – سود شش‌ماهه نخست سال گذشته

1. اگر آخرین گزارش منتشرشده نه‌ماهه باشد:

سود نه‌ماهه سال جاری را با سود سه‌ماهه چهارم (فصل زمستان) سال گذشته جمع می‌کنیم.

سود سه‌ماهه چهارم سال گذشته = سود سالانه سال گذشته – سود نه‌ماهه سال گذشته

مثال عملی محاسباتی سود TTM

فرض کنید قیمت روز سهام شرکت «الف» در بازار بورس معادل ۲۰،۰۰۰ ریال است و این شرکت گزارش نه‌ماهه سال جاری خود را منتشر کرده است. اطلاعات مالی شرکت در سامانه کدال به‌شرح زیر است:

• سود سالانه سال گذشته: ۱،۲۰۰ ریال به‌ازای هر سهم
• سود نه‌ماهه سال گذشته: ۹۰۰ ریال به‌ازای هر سهم
• سود نه‌ماهه سال جاری: ۱،۰۵۰ ریال به‌ازای هر سهم

مراحل محاسبه:

۱. ابتدا سود سه‌ماهه پایانی (فصل چهارم) سال گذشته را محاسبه می‌کنیم:

سود سه‌ماهه پایانی سال گذشته: ۳۰۰ = ۹۰۰ – ۱،۲۰۰ ریال

۲. سود TTM (دوازده ماه گذشته) را با جمع سود نه‌ماهه جاری و سود سه‌ماهه پایانی سال گذشته به‌دست می‌آوریم:

سود TTM: ۱،۳۵۰ = ۳۰۰ + ۱،۰۵۰ ریال

۳. سود ۱۲ ماه گذشته این شرکت ۱،۳۵۰ ریال است. حالا می‌توان نسبت P/E TTM را محاسبه کرد:

P/E TTM = قیمت روز سهم / EPS TTM

P/E TTM = ۲۰،۰۰۰ / ۱،۳۵۰ = ۱۴.۸

نسبت P/E TTM چیست؟

نسبت P/E TTM حاصل تقسیم قیمت روز سهم بر سود هر سهم به روش TTM (یعنی EPS TTM) است. این نسبت مشخص می‌کند که سرمایه‌گذاران به‌ازای هر ریال سود واقعی که شرکت در یک سال گذشته تولید کرده است، حاضرند چند ریال پرداخت کنند.

در سامانه معاملات مدیریت فناوری بورس تهران (TSETMC)، عددی که در مقابل بخش P/E هر نماد درج شده است، بر مبنای همین روش TTM محاسبه می‌شود و به‌طور خودکار با انتشار گزارش‌های فصلی جدید در کدال تغییر می‌کند.

مقایسه سود سال مالی (تاریخی) و سود TTM

مزایا و معایب محاسبه سود به روش TTM

مزایای سود TTM

• تکیه بر داده‌های واقعی: در این روش، فرضیات و پیش‌بینی‌های خوش‌بینانه یا بدبینانه مدیریت دخالتی ندارد و محاسبات بر اساس ارقام واقعی حسابرسی‌شده یا نشده ثبت‌شده در کدال انجام می‌شود.
• به‌روز بودن: به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهد روند سودآوری شرکت را در نزدیک‌ترین زمان به حال بررسی کند.
• امکان مقایسه شرکت‌ها با سال مالی متفاوت: شرکت‌هایی که سال مالی آن‌ها هماهنگ نیست را می‌توان بر اساس یک بازه زمانی مشترک ۱۲ ماهه مقایسه کرد.
• کاهش خطای برآورد: ریسک ناشی از انحراف سودهای پیش‌بینی‌شده را از بین می‌برد.

معایب و محدودیت‌های سود TTM

• تأخیر در انعکاس رویدادهای ناگهانی: اگر شرکت دچار بحران ناگهانی یا جهش شدید قیمت مواد اولیه در ماه جاری شود، اثر آن بلافاصله در TTM دیده نمی‌شود و نیاز به انتشار گزارش فصلی بعدی دارد.
• عدم قطعیت در صنایع چرخه‌ای و فصلی: در شرکت‌هایی با نوسان شدید فروش در فصول خاص، تعمیم دادن سود گذشته به آینده می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
• اثر سودهای غیرتکرارشونده: فروش دارایی‌ها، زمین یا سود حاصل از تسعیر ارز غیرتکرارشونده در سود TTM منعکس می‌شود و ممکن است سود عملیاتی شرکت را بزرگ‌تر از واقعیت نشان دهد.

کاربرد روش TTM در صنایع مختلف بورس

1. صنایع با درآمد پایدار (تولیدی، شوینده و دارویی): روش TTM در این صنایع بیشترین کارایی را دارد؛ زیرا جریان درآمدی آن‌ها ثبات نسبی داشته و نوسانات فصلی شدیدی ندارند.
2. صنایع چرخه‌ای (فلزات اساسی، پتروشیمی و پالایشی): سودآوری این صنایع به قیمت‌های جهانی کامودیتی و نرخ دلار وابسته است. در زمان چرخش بازار از رونق به رکود، سود TTM ممکن است به‌دلیل تکیه بر ماه‌های پررونق گذشته، شرکت را ارزان نشان دهد؛ در حالی که سود آینده در حال کاهش است.
3. صنایع پروژه‌محور (پیمانکاری و انبوه‌سازی): به‌دلیل شناسایی درآمدها در فازهای خاصی از پروژه، استفاده از TTM تصویر درستی از روند مستمر شرکت ارائه نمی‌دهد.

عوامل مؤثر بر محاسبه EPS به روش TTM

• نوسانات فصلی فروش: شرکت‌هایی که فروش پاییزه یا زمستانه قوی‌تری دارند، نوسانات زیادی را در گزارش‌های فصلی ثبت می‌کنند.
• تغییرات ساختار سرمایه: افزایش سرمایه شرکت تعداد سهام را افزایش داده و در نتیجه EPS را کاهش می‌دهد که باید در محاسبات دوره ۱۲ ماهه تعدیل شود.
• هزینه‌ها و درآمدهای غیرعملیاتی: درآمدهای حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها یا فروش اموال که مستمر نیستند، سود TTM را به‌طور موقت متورم می‌کنند.
• نوسانات نرخ ارز: برای شرکت‌های صادرات‌محور، تغییرات نرخ دلار نیما به‌سرعت بر حاشیه سود فصلی اثر می‌گذارد.

سوالات متداول

۱. نسبت P/E TTM با P/E Forward چه تفاوتی دارد؟

نسبت P/E TTM قیمت روز را بر سود واقعی و محقق‌شده ۱۲ ماه گذشته تقسیم می‌کند؛ در حالی که P/E Forward قیمت روز را بر سود برآوردی و پیش‌بینی‌شده سال آینده تقسیم می‌کند که ممکن است محقق نشود.

۲. چرا گاهی P/E TTM یک شرکت بسیار پایین است اما خرید آن توصیه نمی‌شود؟

کاهش شدید این نسبت ممکن است ناشی از یک سود غیرتکرارشونده (مانند فروش یک ملک بزرگ توسط شرکت در فصول گذشته) باشد که تکرار نخواهد شد، یا بازار انتظار کاهش شدید سودآوری شرکت را در آینده دارد (تله ارزش).

۳. چگونه می‌توان اطلاعات لازم برای محاسبه سود TTM را پیدا کرد؟

سرمایه‌گذاران می‌توانند با مراجعه به سامانه کدال (Codal.ir)، صورت‌های مالی میان‌دوره‌ای ۳، ۶ و ۹ ماهه شرکت مورد نظر خود را دریافت و مطابق فرمول‌های ذکرشده در این مقاله، سود TTM را محاسبه کنند. همچنین این نسبت در سایت رسمی مدیریت فناوری بورس (TSETMC) برای هر نماد نمایش داده می‌شود.